İstanbul’un binlerce yıllık tarihi, sadece göğe yükselen minarelerinde veya görkemli saraylarında değil, aynı zamanda ayaklarımızın altındaki karanlık ve gizemli dehlizlerde de yaşıyor. Şehir, Roma’dan Bizans’a, Osmanlı’dan günümüze adeta bir örümcek ağı gibi yeraltı tünelleriyle örülmüş durumda.
İşte kaynaklardan derlenen bilgilerle İstanbul’un yeraltı dünyasına dair merak edilenler:
1. Ayasofya’nın Dehlizleri ve "Kutsal" Sırlar
Ayasofya’nın altı, belki de şehrin en çok merak edilen noktasıdır. Yapılan bilimsel araştırmalar ve dalışlar sonucunda, Ayasofya’nın altında yaklaşık 238 metre uzunluğunda tüneller ve iç içe geçmiş odalar olduğu belgelenmiştir. Bu dehlizlerde 13. yüzyıla ait bir çocuk aziz mezarı, şamdanlar ve hatta 1917 yılına ait İngiliz asker mataraları bulunmuştur. Efsanelerin aksine, bu tünellerin Adalar’a veya Topkapı Sarayı’na uzanmadığı, daha çok su tahliyesi ve dini amaçlarla kullanıldığı tespit edilmiştir.
2. Sultanahmet Hipodromu ve Labirent Geçitler
Antik Roma döneminde atlı araba yarışlarının yapıldığı Hipodrom’un (Sultanahmet Meydanı) altında devasa bir yeraltı dünyası yatar. Özel izinlerle girilebilen bu tüneller; tuğla duvarlar, geniş koridorlar ve karanlık odalardan oluşur. İlginç olan, bu tünellerin birçoğunun karmaşık bir labirentin ardından yine Sultanahmet Meydanı’nın farklı noktalarına açılmasıdır.
3. Kaçış Yolları ve Askeri Tüneller
İstanbul’un yeraltı yolları tarih boyunca sadece su taşımak için değil, güvenlik ve strateji için de kullanılmıştır:
Anemas Zindanları: Ayvansaray’da bulunan bu zindanların, Yedikule Zindanları ile bağlantılı olduğu ve Haliç’in altına inen gizli galerilere sahip olduğu rivayet edilir.
Paşa Dehlizleri: Beşiktaş’ta veliahtların kaçış yolu olarak kullandığı söylenen bu dehlizlerin Dolmabahçe ve Çırağan Saraylarını birbirine bağladığına inanılır.
Düyun-u Umumiye (İstanbul Erkek Lisesi): Binanın altındaki gizli geçitlerin bir kolu Sirkeci Postanesi’ne, diğer kolu ise Yerebatan Sarnıcı’na çıkar. Bu tünellerin Osmanlı döneminde altın ve para nakliyatı için kullanıldığı tahmin edilmektedir.
4. Akademik ve Sıra Dışı Amaçlar
Tünellerin bazıları şaşırtıcı amaçlara hizmet etmiştir. II. Abdülhamid döneminde Marmara Üniversitesi Haydarpaşa Kampüsü ile Karacaahmet Mezarlığı arasında bir tünel açıldığı ve o dönem kadavra incelemek yasak olduğu için tıp öğrencilerinin bu tüneli kullanarak gizlice çalışma yaptıkları anlatılan çarpıcı rivayetler arasındadır.
5. Efsaneler ve Gerçekler
İstanbul’un altındaki tünellere dair "Kınalıada’ya kadar uzandığı" veya "Boğaz’ın altından karşıya geçildiği" gibi iddialar halk arasında çok popüler olsa da, bunların çoğu henüz kanıtlanamamış birer şehir efsanesidir. Ancak 1960’larda Galata Kulesi restorasyonunda bulunan zindanlar ve insan kemikleri, bu yeraltı dünyasının bir zamanlar ne kadar aktif (ve bazen karanlık) amaçlarla kullanıldığını kanıtlar niteliktedir.